Reke, jezera i obale Zapadnog Balkana – plave žile koje su milenijumima održavale biodiverzitet širom ovog regiona – nalaze se pod neviđenom pretnjom. Njihova degradacija, međutim, ostaje uglavnom nevidljiva širem svetu. Kako su istraživači istakli, to može biti zbog toga što su balkanski plovni putevi zapravo bili među najbolje očuvanim u Evropi tokom poslednjih nekoliko decenija. Do sada.
Od reka Save i Dunava do netaknutog Ohridskog jezera i jadranske obale, hidroenergetski projekti, neadekvatan tretman otpadnih voda, ilegalne ribolovne prakse, industrijsko zagađenje i klimatske promene doveli su do široko rasprostranjenog i brzog uništavanja vodenih ekosistema. U šest zemalja koje se često smatraju delom regiona Zapadnog Balkana, teško je preceniti hitnu potrebu za stanjem njihovih plovnih puteva. Ekološke grupe su zabrinute da neodrživo korišćenje i loše upravljanje vodnim resursima dovodi do gubitka biodiverziteta, kao i do zagađenja izvora fundamentalnih za život – preko granica.
„Očuvanje ovih bogatih prirodnih resursa je ključno jer su oni sastavni deo ne samo ekološke održivosti regiona, već i njegovog kulturnog identiteta i ekonomske stabilnosti, osiguravajući integritet ekosistema širom Evrope“, napisao je EuroNatur u svom izveštaju o biodiverzitetu Zapadnog Balkana prošle godine.
Ako se trenutna stopa oštećenja vodenih puteva u regionu nastavi, nekoliko endemskih vrsta bi moglo da se suoči sa izumiranjem u roku od nekoliko decenija (uključujući i nekoliko desetina riba). Samo duž reke Save, skoro 400 vrsta gmizavaca, vodozemaca, ptica i sisara bi trenutno moglo da ispuni uslove za status IUCN-a.
Iako je voda vekovima oblikovala kulture, ekonomije i zajednice na Zapadnom Balkanu, ovo predstavlja nepriznatu krizu. Uprkos ogromnom vodenom biodiverzitetu regiona, sadašnjem ekološkom uništenju i potencijalu za prekogranična rešenja za rešavanje ovih izazova, prekograničnim pitanjima voda često se posvećuje malo pažnje, čak i unutar samog Zapadnog Balkana.
U znak prepoznavanja hitnosti ovih pitanja, Internews Mreža za novinarstvo o Zemlji (Earth Journalism Network) sarađivala je sa šest medijskih kuća, u pet od šest zemalja Zapadnog Balkana kako bi predstavila „Plave vene, balkanske istine“. Tako je objedinjeno nekoliko istraživačkih i poslovnih priča kako bi se ukazalo na stanje reka, jezera i priobalnih voda u regionu, kao i na inovativne pristupe očuvanju i održivom upravljanju vodama.
Šest partnerskih redakcija koje izveštavaju iz Srbije, Kosova, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Severne Makedonije, provele su mesece istražujući zagađenje vode, ilegalni ribolov, uticaj hidroenergije i prekogranične ekološke zločine. Njihove priče, objavljene u serijama, u mnogim slučajevima su rezultat zajedničkih izvora, tragova, podataka i drugih resursa.
Fokus (Bosna i Hercegovina) otkriva uništavanje reka i jezera kroz izgradnju hidroelektrana, istražujući političke veze iza devastacije životne sredine i najnovije primere uništavanja ekosistema. Ekolist (Srbija) ispituje sistemsko zagađenje reka Save i Dunava, ističući kako neadekvatni tretman prema invazivnim vrstama riba narušava biodiverzitet ovih reka.
U međuvremenu, BIRN Crna Gora istražuje ilegalno izlov zaštićenih vrsta školjki duž crnogorske obale, otkrivajući kako propusti u sprovođenju zakona omogućavaju eksploataciju morskog biodiverziteta. Odmah preko granice, Kallxo (Kosovo) prati zagađenje iz kosovskih reka dok teku preko granica u Albaniju, dokumentujući kako reke Beli Drin i Lumbardi nose kontaminaciju usled neadekvatnog tretmana komunalnog otpada.
Južnije, „Sloboden pečat“ (Severna Makedonija) fokusira se na pretnje sa kojima se suočavaju endemske vrste pastrmke Ohridskog jezera, istražujući kako zagađenje, prekomerni ribolov i invazivne vrste ugrožavaju ovo mesto svetske baštine UNESKO-a koje deli sa Albanijom. Konačno, Radio i televizija Crne Gore (RTCG) istražuje krivolov velikih razmera na drugom jezeru, Skadarskom jezeru, najvećem na Zapadnom Balkanu, gde kriminalne organizacije decenijama upravljaju ilegalnim ribarskim mrežama.
„Plave vene, balkanske istine“ pružio je učestvujućim redakcijama priliku da istraže međusobno povezane ekološke izazove iz različitih perspektiva i geografskih područja, prepoznajući da voda ne poznaje granice.
Moglo bi se reći, što je istraga dublja, to je istina jasnija.