Tokom istorije urbanog razvoja koju definišemo na nešto više od 350 godina, Grad Novi Sad je doživeo dosta promena, a u tom procesu važnu ulogu je imalo formiranje pejzaža kroz forme drvoreda, skverova, unutražnjih dvorišta i parkova. Piše: Majda Adlešić, Ekolist

U mnogim istraživanjima tokom prethodnih decenija na prostorima bivše Jugoslavije Novi Sad je kategorisan kao jedan od tri najpoželjnija grada za stanovanje i život uopšte. Kao jedan od prvih razloga za takvu ocenu kvaliteta života označeni su u najvećoj meri zeleni prostori, odnosno parkovi s naglaskom na nivo urednosti. Tokom istorije urbanog razvoja koju definišemo na nešto više od 350 godina, Grad Novi Sad je doživeo dosta promena. Ali ono što je konstanta, to su biljke. Kako je gradski prostor rastao i širio se, tako je dobijao nove elemente koji su postajali simboli i označitelji prostora. U tom procesu važnu ulogu je imalo formiranje pejzaža kroz forme drvoreda, parkova, skverova, unutražnjih dvorišta i parkova. Činjenice govore da je grad rastao na baštama i zasadima i tako zauvek ostao Novi Sad. Da li Novi Sad čuva svoje korene i kako je to danas?

Jednom su zasadili grad
Grad Novi Sad počeo je svoj rast iz leja koje su vojnici i zanatlije gajili iza svojih kuća od blata i trske, dok su opsluživali Mostobran koji je obezbeđivao tvrđavu. Nastajao je na nebrojeno mnogo šumaraka i drvoreda pored puteva. Ali je imao i prvi, geometrijski formiran, izgrađen vrt, u 18. veku na posedu vojnog starešine, oberkapetana Sekule Vitkovića, zapovednika mesta.
Naselje je podizano na močvarnom, neprikladnom i nezdravom zemljištu, kao oteto od vode, malo od nepredvidivog i nemirnog Dunava, malo od ostataka Panonskog mora. Ključni momenat za razvoj grada je podizanje utvrđenja na stenovitoj strani Dunava i prvi stanovnici naselili su ocedite, suve gredu u zaleđu utvrđenja danas poznate kao Dunavska ulica i ulica Zlatne grede. Grad je bio jasno strukturiran na vojnički i civilni deo dok su se ostali delovi grada sukcesivno formirali, između ostalog i parkovi. Upravo su morfološke karakteristike terena jedan od značajnih uslova fizičkog razvoja grada i njegovih sadržaja. Posebno je bilo važno formiranje gustih biljnih sklopova na terenima poplavnih pojaseva Dunava, u tek nasipanim rukavcima od kojih su formirana svojevrsna ostrva u prostoru i na nasipima.
Zemljišni pokrivač Novog Sada je raznovrstan i sačinjavaju ga uglavnom zemljišta iz automorfnog i hidromorfnog reda. Najviše je zemljišnig pokrivača automorfnog reda u kombinaciji sa hidromorfnim koji karakteriše dopunsko vlaženje vodama sa viših terena, poplavnim ili podzemnim vodama različitog porekla. Kao tip zemljišta najzastupljeniji je černozem sa podtipovima, varijetetima i formama. To je upravo tip zemljišta koji dopušta gajenje, i nekad i sad, skoro svih poznatih biljnih vrsta tipičnih za naš klimatski pojas ali i vrsta koje se gaje kao alternativni izbor usklađeno sa klimatskim promenama.
Statutom iz 1748. godine. Gradske vlasti (nakon otkupa grada i dobijanja Povelje kraljevskog grada) bile su obavezne da paze na lepotu grada, čistoću vazduha i urednost ulica. Tako je dekretom carice Marije Terezije podignut pojas šume koji je kao granica opasavao čitavo područje a imao je i vetrozaštitnu ulogu. Carica je bila vrlo posvećeni vladar, naložila je podizanje drvoreda pored puteva, rasadnika, šuma…
Krajem 19. veka počinje plansko i organizovano ozelenjavanje osnivanjem „Gradske bašte” (preteča Gradskog zelenila). Posebna pažnja posvećena je uličnom zelenilu ali se onda intenzivira briga o razvoju parkova. „Gradska bašta” je postojala još polovinom 18. veka i nalazila se iza Katoličkog groblja (na mestu današnje Medicinske škole). Kasnije je preseljena na mesto današnjeg Sajma i nosila je naziv Vragova bašta. Između dva svetska rata velika pažnja posvećena je uređenju Dunavskog i Futoškog parka kao i kupališta „Štrand”. Nakon toga je menjana lokacija još nekoliko puta, najduže se zadržala na mestu pored Futoškog puta a pre par godina je preseljena pored Temerinskog puta, kod Najlon pijace.

Zelena oaza pored Dunava – Dunavski park
Nakon rušenja Mostobrana, fortifikacijske forme čije je postojanje bilo vezano za pontonski most i zaštitu prelaza preko Dunava ka Petrovaradinskoj tvrđavi, formira se deo grada nazvan Mali liman. Naziv dobija po brojnim malim rukavcima Dunava – limanima, a sama gradnja je bila jedan od najvećih poduhvata u tadašnjoj istoriji Novog Sada. Izgradnjom Malog limana došlo je do formiranja i prvog bulevara u gradu, Bulevara kraljice Marije (deo današnjeg Bulevara Mihajla Pupina i nekadašnje ulice Modene), odnosno od nasipa na Dunavu do Trga oslobođenja (današnjeg Trga slobode). Sa nestankom Mostobrana nestale su baruštine a na njihovom mestu počinje nasipanje terena i intenzivno građenje Novog Sada.
Sve se dešava između dva svetska rata. Tako se na mestu „brukšanca”, pored prvog bulevara u Novom Sadu, formira nekoliko novih okolnih ulica i kej. Najjednostavnije rečeno, Novi Sad je prakično zasađen. Svrha tih zasada je bila vezivanje i isušivanje zemljišta, odnosno stvaranje podloge i čvrste forme koja će sprečiti dalje menjanje i pomeranje obale Dunava na kojoj je vremenom došlo do širenja naselja. Izgradnjom Malog limana, od 1922. godine, između Bulevara kraljice Marije i Dunavske ulice, od nekadašnjeg šetališata sa ostvom Eržebet, značajno je aktivirano uređenje Dunavskog parka. Na podizanju parka se počelo raditi još polovinom 19. veka, nakon velikog razaranja grada u Buni 1848/49. da bi sedamdesetih godina 19. veka postao pravo šetalište za Novosađane.

Početkom 20. veka bilo je prošireno Jezero sa ostrvom u sredini, na koje se nije prelazilo i tu je planirano građenje parka. Tako je popunjena depresija na terenu, a ujedno i rešeno pitanje parka koji je naselju te veličine, koju je dostizao Novi Sad već bio potreban. Dunavski park je prvi javni park u gradu Novom Sadu i njegovo intenzivno formiranje započelo je 1895. godine, na prostoru tadašnje velike bare obrasle trskom i jednim uzvišenjem nazvanim Olimp. Značajnije uređenje počinje na prelazu iz 19. u 20. vek, kada je ispred novoizgrađene sudske palate (danas Muzej Vojvodine) formirano uređeno šetalište Promenada, zasejana je trava, posađeno drveće i napravljene zemljane staze. Taj prostor je od 1912. godine počela da krasi skulptura „Nimfe”, rad novosadskog vajara Đorđa Jovanovića. U parku se nalazi i spomenik Đure Jakšića, rad Jovana Soldatovića, spomenik Prepodobnog Sergija Radonješkog (poklon Društva rusko-srpskog prijateljstva), bista Branka Radičevića (rad Ivanke Acin), a 1992. godine postavljena je i bista Miroslava Antića, koju je izradio Pavle Radovanović. Odlična mesta i prilika da se čita poezija ovih pesnika.
Pravo doterivanje parka usledilo je 1958. godine i kada je po izrađenoj projektnoj dokumentaciji podignut u formi kakvu ima danas. U centralnom delu parka nalazi se jezero sa malim ostrvom u sredini. Jezero se povremeno poribljava. Jezero je generalno rekonstruisano 1978. godine, kada je u njega stavljen par labudova (kojih više nema) i nekoliko pataka. Dunavski park krase mnogobrojne i retke vrste drveća: lešnika, platana, breza, srebrne lipe, divljeg kestena, jablana, jela, čempresa, tuja, bora… U njemu se nalazi i veoma lep i redak piramidalni hrast lužnjak, koji je stavljen pod zaštitu. Park ukrašava i veliki broj vrsta šiblja: šimšira, žutike, japanske dunje, crvenog drena, kleke… Zbog terena pogodan je za određene vrste koje imaju posebne zahteve, tako da u njemu možemo videte gorostasne primerke močvarnog čempresa (Taxodium distichum) i kineska metasekvoja (Metasequoia glyptostroboides), na rubovima samog jezera.
Ono što je decenijama bila nepoznanica većini posetilaca ovog parka je da su za popločavanje tada korišćene ploče iz stare Jermenske crkve. Pretpostavka je da se materijal našao u parku oko 1963. godine, kada je ova crkva srušena prilikom probijanja tadašnjeg Bulevara maršala Tita, danas Bulevara Mihajla Pupina. Od tog vremena, park je još nekoliko puta rekonstruisan. Poslednja rekonstrukcija parka je usledila tokom 2022. godine, kada je izvršena rekonstrukcija šetnih staza, postavljena ograda oko dela parka, postavljene nove klupe, a postojeće popravljene i ofarbane, renovirani kandelaberi, dečije igralište osavremenjeno i ugrađen savremeni zalivni sistem, kap po kap. Uz sve navedeno, ploče sa stare Jermenske crkve koje su decenijama bile deo parternog uređenja parka, u skladu sa naloženim konzervatorskim uslovima su zbog svoje vrednosti kao značajan deo kulturne baštine izdvojene iz ostalog, bezvrednog, građevinskog materijala i predate Zavodu za zaštitu spomenika kulture.
U parku se nalazi i Velika saletla (senica) u kojoj se organizuju koncerti, tribine i slična dešavanja, posebno tokom leta. S obzirom da se nalazi u srcu grada, privlači veliki broj posetilaca, posebno roditelja sa malom decom. U trenutku veoma izraženih klimatskih promena i ekstremnih temperatura koje se dešavaju tokom letnjih meseci ova oaza zelenila je veoma dragocena. Dunavski park je stavljen pod zaštitu kao prirodno dobro od velikog značaja i svrstan je u drugu kategoriju zaštite kao spomenik kulture. Veoma je bitno kao takvog ga i sačuvati. Parkovi nisu samo zelene površine ili zeleni prostori, to su mesta gde se dešava život izmešten od saobraćaja, buke, prašine. Od izuzetog je značaja očuvati floru i faunu, posebno svet sitnih životinja i ptica te im omogućiti normalan razvoj, gnežđenje, gajenje mladih. U tom smislu treba izbegavati i eliminisati preveliku buku, svetlosno zagađenje i korišćenje pirotehničkih sredstava.

Park koji leči više od svih – Futoški park
Danas, na žalost samo stariji građani Novog Sada pamte pravu lepotu Futoškog parka. Nastao je u prvoj deceniji 20. veka kao park posebne namene podignut oko Jodne banje u Futoškoj ulici, gde se već od ranije nalazila velika zelena pošumljena površina koja se prostirala do Futoga.
Prvobitno idejno rešenje dao je Armin Peca Mlađi, čuveni predstavnik mađarske vrtne umetnosti. Iako ovo rešenje nije potpuno ostvareno, pojedini njegovi elementi su vidljivi i u sadašnjem izgledu parka. Delimična rekonstrukcija izvršena je 1964. godine ali od nastanka pa do danas granice se nisu mnogo menjale iako je ovaj deo grada bio stalno pod pritiskom velikih urbanističkih promena. Zajedno sa Jodnom banjom, hotelom „Park” koji je postojao do pre nekoliko meseci i još nekoliko geotermalnih izvora, to je bio pravi mali banjski kompleks. Novosađani su se oduvek ponosili Futoškim parkom kako najvećim i najočuvanijim parkom i veoma aktivno ga obilaze što vožnjom bicikala, šetanjem, boravkom i igrom na zelenim površinama travnjaka tražeći hladovinu u senci gorostasnih stabala.

Međutim, već neko vreme Futoški park je izložen devastaciji i ekocidu izazvanom planovima za gradnju većeg i prostranijeg hotela od nekadašnjeg hotela. Iz najmanje dva razloga, Futoški park je izuzetno zanimljiva tačka. Prvi je bogati prirodni svet, zbog koga je Futoški park proglašen spomenikom prirode i prirodnim dobrom II i III kategorije. U parku se mogu videti mnogobrojne egzotične vrste, neobične za vojvođanske prostore koje su krajem 19. veka i početkom 20. introdukovane u Evropu i mnoge vrtove i parkove na kontinentu, pa i na našim prostorima. U vreme podizanja parka zasađene su mnogobrojne egzotične i autohtone vrste: platan, magnolija, sofora, ginko, močvarni čempres, crni i beli bor, Pančićeva omorika, hrast lužnjak, bela topola, divlji kesten, lužnjak. Posebno su dekorativna stabla piramidalne bele topole.
Kruna Futoškog parka je dvorac Jodne banje (sada Specijalna bolnica za reumatske bolesti) koji je izgrađen u stilu secesije. Ovo vredno staro zdanje spada u grupu najmarkantnijih objekata na zapadnoj strani grada i dodatno ulepšava ambijentalnu celinu parka i čitavog kraja. U zapadnom i severoistočnom delu parka su smeštena lepa igrališta za decu, a u jugozapadnom delu parka nalazilo se i malo jezero i više geotermalnih izvora. Nažalost, već duži niz godina nema života u plitkom prirodnom jezercetu koje je postojalo i napajalo se atmosferskim i podzemnim vodama. Živi svet ovog ekosistema više ne postoji u Futoškom parku.
Postoji pet ulaza u park, dok je glavni ulaz u park iz Futoške ulice. Prostire se na površini većoj od 8 ha. Cvetnih elemenata je malo, uglavnom su u kombinaciji sa žbunastim vrstama. Sve su to, više nego dovoljni razlozi da se ovaj parkovsko banjski kompleks sačuva u što originalnijem izgledu. Imati banju u srcu grada je zaista velika privilegija a kako taj benefit maksimalno iskoristiti Novi Sad bi mogao naučiti od Budimpešte koja je na najlepši mogući način povezala banjski kompleks Sečenji i najveći gradski park Liget.

Park koji čuva grad od nemirnog Dunava – Limanski park
Primer Ligeta može se jednako primeniti i na Limanski park koji se naslanja na Dunav, skoro da je povezan sa velikom gradskom plažom i kupalištem „Štrand” i graniči se sa Kulturnim distriktom, nekadašnjom industrijskom zonom rekonstruisanom za potrebe Novog Sada kao Prestonice kulture 2021. godine.
Limanski park je jedan od najmlađih parkova u Novom Sadu, mesto rekreativnih i sportskih manifestacija. U sklopu je Limana 3, prostire se na 12,9 hektara. Nastao je izgradnjom Limana, kad je odlučeno da se zasade topola i vrba, a kasnije je ukrašen i vrednim vrstama drveća: lipom, brezom, hrastom, kedrom, omorikom, ukrasnim šibljem. U okviru parka je izvor pitke vode.
Tradicija i tehnike kojima je podignut Mali Liman početkom 20. veka nisu mnogi druačije od onog što je sprovedeno da bi se grad proširio na obale Dunava, nizvodno. Naselje Liman formirano je na inundacionoj ravni reke Dunav. Urbanističkim planovima sredinom 20. veka predviđena je izgradnja stambenih blokova u kojoj je izdvojena i lokacija za zelenilo gde je danas park. Pedesetih godina započela je izgradnja stambenih blokova, a u cilju stvaranja povoljnijih uslova životne sredine i što bržeg formiranja zaštitnog zelenog pojasa u ovom delu, na današnjoj površini parka vršena je intezivna sadnja brzorastućim vrstama vrba i topola u više navrata.

Višedecenijsko postojanje ovog „zelenog prostora” u Novom Sadu, njegova identifikacija sa parkovskim objektom kroz generacije korisnika, kao i sve veći pritisak na urbano zelenilo, doveli su do neophodnosti stavljanja ovog prostora u formu parka i zahtevali izradu projekta Limanskog parka. Koncepcijski, uređenje Limanskog parka projektovano je tako da ima karakteristike podunavskog pejzaža uklopljenog u gradsku sredinu. Park je dizajniran tako da dominiraju masivi zelenila, grupe i pojedina soliterna stabla na otvorenim površinama. Pri izboru vrsta prednost je data autohtonim vrstama, uz učešće alohtonih vrsta otpornih na gradske uslove i peskovito zemljište. Iako park ima desetak ulaza, akcenat je na ulazima iz ulice Narodnog fronta: ulaz sa severne strane (raskrsnica sa Bulevarom oslobođenja) i ulaz sa zapadne strane (raskrsnica sa Šekspirovom ulicom). Na glavnim ulazima dominiraju niže vrste i time se omogućava otvaranje. Severni ulaz karakteriše centralno postavljen ružičnjak. Centralu pešačku promenadu prati drvored crvenog hrasta (Quercus rubra), sofora (Sophora japonica). Dominiraju tri soliterna stabla hrasta lužnjaka (Quercus robur). Kroz središnji deo parka, između postojećih topola, provlače se masivi i veće grupe formirani od koprivića, bođoša (Celtis australis), hrasta lužnjaka (Quercus robur), sofore (Sophora japonica), crvenolisnog mleča (Acer platanoides ‘Crimson King’), crnog bora (Pinus nigra) i drugih vrsta. Ove masive prate veće otvorene travne površine, od kojih dominira travnjak u jugoistočnom delu. Za razliku od Dunavskog i Futoškog parka čije su granice uslovljene geomorfološkim karakteristikama terena, deluju plastičnije i reljefnije te su staze krivudave, isprepletane stvarajući zelene zone unutar parkova, a čitav prostor ima neku umetničku magičnost, u Limanskom parku je to mnogo više tehničko, inženjersko rešenje. Oivičen je ulicama i bulevarima, kroz njega se ukrštaju dve glavne velike staze i dominiraju velike travnate površine. Veoma je dragocen stanovnicima svih Limana, u blizini su škole i vrtići tako da ima i edukativno rekreativni značaj. I tu je podignut prvi Skate park u Novom Sadu, prateći trendove i potrebe mladih.

Park u senci Tvrđave – Molinarijev park
Molinarijev park nalazi se u Petrovaradinu, neposredno u blizini Petrovaradinske tvrđave. Ovaj park osmislio je 1874. godine Anton Molinari, koji je bio general inženjer i počasni zapovednik 70. pešadijske pukovnije Austrougarske. Nalazi se sa istočne strane tvrđave duž Preradovićeve ulice koja vodi ka Sremskim Karlovcima.
General Anton Molinari je 1873. godine postavljen za zapovednika Petrovaradinske tvrđave, ubrzo nakon toga je uredio Petrovaradinsku tvrđavu zasadima drveća, cveća i raznog žbunja. Rekonstruisao je i obnovio puteve oko tvrđave. Tokom svoje vojne karijere bio je službenik širom Austrougarske. Baš zbog svojih zasluga kao komandant Petrovaradinskog garnizona, pored samog parka i jedna kapija Petrovaradinske tvđave nosi njegovo ime. Završio je inženjersku vojnu školu i postao specijalista za puteve i mostove. Rođen je u Titelu 1820. godine, a umro je 1904. godine na jezeru Lago di Como gde je živeo u starosti.

Molinarijev park je jako dugo bio skrajnut i u jako lošem stanju, van svake parkovske forme. Obnovljen je 2011. godine i od tada je omiljeno mesto za okupljanje pre svega stanovnika Petrovaradina, lokalaca. Na sredini parka nalazi se odvojeni deo bašte, ružičnjak. U jednom delu parka nalazi se letnjikovac, saletla, a pored njega i malo igralište za decu. Bogat je drvećem i ostalim zelenilom. Nekada se park prostirao od sadašnje Beogradske kapije, pa do Osnovne škole „Jovan Dučić”, a park je bio uređen za potrebe i razonodu oficira koji su svoje slobodno vreme provodili u parku. Njegova zanimljiva i bogata istorija odišu parkom, dok je njegovo uređenje ulepšalo ovaj deo grada i dao mu još jedan prostor za boravak u prirodi.
Danas, park je delimično smanjen zbog izgradnje nasipa preko kojeg je postavljena železnička pruga. Pruge više nema, ali je nasip ostao. „Na jednoj inače neplodnoj ravnici, gde su još pre 70 godina rasli rogos i trska, na 450 koraka dugoj i 515 koraka širokoj površini, u prostoru gde stalno vladaju endemske bolesti, nalazi se čuveni Petrovaradin” – zapisao je Franc Šams početkom 19. veka, kada je tadašnje Podgrađe Tvrđave ili Gradić, kako ga često nazivamo, imalo 14 državnih i 48 građanskih kuća. Pored par neuglednih kuća u Crkvenoj ulici (danas Štrosmajerova ulica), najlepši objekti su, po Šamsu, u Vodenom gradu bili Parohijska crkva (sv. Jurja), zgrada Glavnog arsenala, tada tek podignuta zgrada Generalne komande, stan zapovednika Tvrđave i vojnih službenika.
Petrovaradinska tvrđava spada u najočuvanije i najlepše velike fortifikacijske objekate u Evropi. Ovo grandiozno utvrđenje sa posadom, za ondašnju ratnu tehniku bilo je neosvojivo. Njena površina iznosi 112 hektara, podzemne vojne galerije na četiri nivoa bile su dugačke nestvarnih 16 km. Tvrđava je imala Wasserstadt „vodeni grad”, odnosno kanale između bedema koji su, prema potrebi punjeni vodom iz Dunava, kao i gornju tvrđavu, koja je danas turistička atrakcija sa velikim satom. Nikako ne smemo smetnuti s uma da je to ujedno i najveći zeleni prostor u grada a da pri tom nema status parka niti je pod bilo kakvom zaštitom.

Jedan izgubljeni novosadski park
Nisu ovo jedini parkovi Novog Sada, neke smo na žalost izgubili a ako ne budemo svesni njihove važnosti kao pluća grada ali i više od toga, mogli bismo i ostale dovesti u opasnost. Već ranije spominjana priča o širenju gradskog jezgra oko glavne ulice i trgova prema Dunavu i Banovini koja je nicala kao administrativno institucionalni objekat, ima u pozadini nestanak jednog parka. Na uglu Bulevara kraljice Marije i današnje Ulice Žarka Zrenjanina i Modene (koja više ne postoji) nalazi se veliki parkovski prostor, u vidu depresije ali potpuno opremljen i funkcionalan. Posedovao je elemente geometrijske forme sa mobilijarom i šetnim stazama i predstavljao je vanredan primer sukcesivnog nasipanja terena i podizanja zasada ali sa izuzetnim umetničkim karakterom.
Da se podsetimo, na tom mestu je bio rub velikog jezera od kojeg je delimično dobijen i Dunavski park. Iako je u literature skoro neprimećen kao parkovski prostor, opstajao je između dva rata pa sve do 60-tih godina 20. veka. Nestao je otvaranjem Bulevara Mihajla Pupina (danas) kada je između ostalog srušena i Jermenska crkva i još nekoliko značajnih objekata velike istorijske i arhitektonske vrednosti (deo toga može se videti na panoima koji su stalno izloženi u haustoru Menratove palate u Ulici kralja Aleksandra 4).

Zašto baš parkovi?
Iako ovim tekstom nije direktno navedeno, dovoljno je naglašeno da ova četiri obuhvaćena parka povezuje zeleno-plava nit koju smo mi pratili u projektu „Tajne novosadskih parkova” želeći da napravimo zanimljivu priču, pre svega za osnovce. Naime, u sklopu projekta koji je finansijski podržala Gradska uprava za zaštitu životne sredine Grada Novog Sada a realizuje Udruženje građana „Zeleni krug” i magazin „Ekolist”, organizovali smo i radionice za decu nižih razreda osnovnih škola. U okviru dvočasovnih radionica radili smo sa učenicima Osnovne škole „Žarko Zrenjanin”, Osnovne škole „Miloš Crnjanski” i Osnovne škole „Veljko Vlahović”. Cilj radionica je pre svega podizanje svesti dece školskog uzrasta o parkovima Novog Sada posebno iz ugla manje poznatih činjenica i pristupa. Obradili smo četiri parka u Novom Sadu: Molinarijev park u Petrovaradinu, Dunavski park, Futoški park i Limanski park. Obratili smo se školama od kojih jedna ima veliki, Limanski park u blizini i dvema koje su dosta izmeštene od centra grada i udaljene od parkova. Tako smo sproveli i malo istraživanje te uvideli različite nivoe znanja i pre svega iskustava dece u posećivanju i boravljenju u parku, ako i osnovna znanja o parkovima.
Zajednička nit svih parkova je voda, ne samo kao potreba zelenila već kao „tajni” činilac njihovog postanka, značaja i opstanka.
Metodološki pristup: kroz istraživanje mape, najpre na ekranu a zatim i na papiru učenici su u grupama (5 grupa – 4 parka i Novi Sad kao gradska celina) imali zadatak da odgovore na zadatke, specifične za svaki park. Specifične zadatke su rešavali slobodnim izborom, crtanje, kolažiranjem, ispisivanjem teksta.
Svemu je prethodio uvodni razgovor uopšte o tome koliko su parkovi imali značaja za nastanak i razvoj grada. Obrađivali smo svaki park ponaosob sa osvrtom na posebnostima i tim nekim tajnim, manje poznatim činjenicama. Deca su radila u formi plakata, postera a završnicu radionice činilo je predstavljanje plakata koje su učenici radili i kroz to dali odgovore na postavljene zadatke. Tako su svi dobili uvid o svim temama i zadacima. Deci smo ukazali i na važnost grupnog rada i podele zaduženja, izazvali kod njih kreativnost i maštovitost o manje poznatim temama. Radionice su obuhvatile 60 učenica i učenika.

Prvi parkovi
U epohama renesanse i baroka vrtovi su imali izrazito elitističku i reperezentativnu funkciju, postojali su samo na privatnim posedima ili u manjim zatvorenim krugovima dostupnim ograničenom broju ljudi. Javne parkove je doneo 19. vek kao pokušaj susreta do tada nespojivih društvenih i socijalnih slojeva. Prvi javni park u svetu je Birkhead park podignut 1847. godine u Mančesteru u Engleskoj.
Burna dešavanja u 21. veku, pre svega ratovi, prekinuli su tu tradiciju društvenog i socijalnog suživota u parkovima tako da je tek drugom polovinom prošlog veka prepoznat pravi značaj javnih parkova. Kako je napisao Michel Foucalt u svom eseju „Mesta” – „Heterotopija ima moć da na jednom stvarnom mestu stavi u naporedan odnos različite prostore i lokacije i koji su međusobno nespojivi. Vrt predstavljaverovatno najstariji primer ovih heterotopija u obliku nespojivih lokacija. Tako je vrt najsitniji delić sveta a u isto vreme predstavlja njegovu sveukupnost, obrazujući na taj način jednu vrstu srećne i univerzalne heterotopije”. Sve ovo apsolutno možemo primeniti na primeru parka i tako lakše shvatiti kako se neke kombinacije stilova, materijala i sadržaja lako i lepo uklope u primamljiv estetski i funkcionalni prostor.

Városliget
Liget Budapest je najambiciozniji projekat urbanog kulturnog razvoj u Evropi i kulminiraće kroz potpunu obnovu najvećeg Gradskog parka (Városliget). Takva obnova, reinovacija, mogla se sprovesti samo uz potpuno poštovanje više od 200 godišnjeg nasleđa parka. Jedinstvenost ovog veličanstvenog projekta leži u sposobnosti planera da spoje najbolje od oba sveta bez kompromisa: obnovljeni Városliget ostao je zelena oaza usred grada koja nudi nenadmašna kulturna iskustva za stanovnike Budimpešte i turiste iz svih krajeva sveta.
Projekat je obuhvatio sveobuhvatan razvoj Gradskog parka u Budimpešti od 100 hektara, što znači da su obnovljene i proširene zelene površine i rekreativne funkcije parka, kao i neke od njegovih stotinama godina starih institucija. Nove ustanove se grade samo na lokacijama koje su ranije bile zauzete zgradama, ili parking prostorima, što znači da razvoj zelenih površina nije bio ugrožen, nije se smanjio ni za kvadratni metar! Nakon što projekat bude realizovan u celini, Városliget Budimpešta postao je jedan od najvećih i najsloženijih kulturnih prostora u Evropi.
Prvo drveće i uređene staze za šetnju postavljene su 1751. godine, a nakon stvaranja parka u prvim decenijama 19. veka prihvaćeno je današnje ime Városliget i postalo je prvi javni park u Mađarskoj. Do parka stižete preko poznatog Trga heroja (Hősök tere) prethodno dolazeći Andrassy avenijom (Andrássy útca) koja je projektovana po uzoru na aveniju Champs-Elysees u Parizu. Takoreći na samom ulazu u park je zamak Vajdahunjad (Vajdahunyad vára), gde se danas nalazi Muzej poljoprivrede osnovan 1896. godine. Tu je i Banja Sečenji (Széchenyi fürdő) , najveće termalno kupatilo u Budimpešti koje funkcioniše od 1913. U Gradskom parku se može videti još veliki broj dečijih, adrenalinskih, muzičkih igrališta. Veliki broj ljudi, građana Budimpešte i turista uživa u blagodetima parka. Prijatna atmosfera Botaničke bašte privlači roditelje sa malom decom, mlade i starije. Ružičnjaci ispred nekadašnje Kuće Olafa Palmea, sadašnje Milenijumske kuće stvara utisak da se nalazite u nekom od najelegantnijih vrtova Evrope.
Liget Budapest kandidovan je za International Travel Awards u kategoriji najboljeg turističkog razvojnog projekta 2023. Ovako se pametno promišlja, interdisciplinarno deluje, poštujući tradiciju, a moderno pristupajući i čuvajući zelene vrednosti.

Najveća tajna parkova
Svakako da je najveća „tajna” svih parkova, pa i novosadskih, njihova sposobnost da nam čuvaju čist vazduh i naše zdravlje. Zato postoji normativ da se površina javnog zelenila kreće od 15 m2 do 25 m2 po stanovniku. Ilustracije radi, jedan hektar šume utroši u toku dana količinu ugljen-dioksida koji disanjem izbaci oko 200 ljudi, što prostom matematikom vodi do toga da je za jednog čoveka potrebno 50 m2 zelenila. S obzirom da je u gradovima sve teže ostvariti ovaj prosek gradovi koji pametno promišljaju podižu šumske pojaseve u neposrednoj blizini. Takav je primer Praga koji zbog svojih specifičnosti zaštite UNESCO-a, velikog centralnog područja u nemogućnosti da unutra grada povećava broj i veličinu parkova odlučio za podizanje gradskih šuma i to projektovao na million stabala do 2030. godine. Poseban benefit je smanjenje koncentracije prasine, buke, zaštita od vetrova, gradskih poplava i sve ostalo što prate klimatske promene kojima svedočimo. Parkovi leče i dušu i telo.

Deo sredstava za realizaciju projekta „Tajne novosadskih parkova” obezbedio je Grad Novi Sad, Gradska uprava za zaštitu životne sredine iz budžeta Grada Novog Sada za 2025. godinu.