Srbija se suočava sa ozbiljnom pretnjom po biodiverzitet zbog invazivnih vrsta riba koje se nekontrolisano šire Dunavom i Savom, podstaknute ilegalnim poribljavanjem i slabom primenom zakona. Hrvatska to radi drugačije.

Piše: Majda Adlešić, Ekolist

Na obalama Save i Dunava, u tišini ranog jutra, u mrežama lokalnih ribara često se kriju neočekivani ulovi. Umesto mrena ili šarana, pojavljuju se ribe čija domovina nije ni Srbija ni Hrvatska. One stižu neprimetno – u balastnim vodama brodova, iz ribnjaka koji su izgubili kontrolu, ili kroz ilegalna poribljavanja koja prolaze ispod radara. Ono što počinje kao “profitabilan poduhvat” u ribarstvu, često se pretvara u tihu destabilizaciju jednog od najvažnijih rečnih sistema u Evropi.

U srcu Balkana, reke Sava i Dunav suočavaju se sa tihom, ali ozbiljnom pretnjom izazvanom masovnim unošenjem invazivnih vrsta riba, koje snažno narušavaju lokalni biodiverzitet i ekološku ravnotežu. Dok je Hrvatska uspostavila sistem praćenja i kontrole, Srbija se i dalje bori sa nedostatkom koordinacije, slabim inspekcijskim nadzorom i ilegalnim poribljavanjem — što sve više ugrožava autohtone vrste i ribarska zajedništva. Ovaj problem nije samo ekološki, već direktno utiče i na lokalnu ekonomiju i kvalitet života ljudi koji žive uz reke.

Tokom vekova, Sava i Dunav bili su kičma života na Balkanu – izvor vode, hrane i plodnog zemljišta, ali i ključne rute za kretanje ljudi, robe i ideja. Naselja, poljoprivreda i industrija razvijali su se duž njihovih obala, doprinoseći rastu regiona, ali i povećavajući pritisak na prirodne ekosisteme. Prema studijama Međunarodne komisije za zaštitu Dunava (ICPDR, 2021) i Evropske agencije za životnu sredinu (EEA, 2020), sliv Dunava predstavlja jedno od najvažnijih, ali i najugroženijih područja biodiverziteta u Evropi, izložen intenzivnim promenama izazvanim ljudskim aktivnostima i širenjem invazivnih vrsta.

Ove reke povezuju Balkan sa ogromnom evropskom mrežom plovnih puteva, formirajući složen i otvoren sistem u kojem se lokalni i globalni uticaji neprestano prepliću. Upravo ta međusobna povezanost, u kombinaciji sa intenzivnim ljudskim delovanjem, čini Savu i Dunav podložnim invazivnim vrstama — organizmima koji lako pronalaze nove puteve širenja, menjaju prirodnu ravnotežu i ugrožavaju biodiverzitet koji je vekovima podržavao život u ovom delu Evrope.

Hrvatski sistem praćenja i kontrole: model za upravljanje invazivnim vrstama

Dok u Hrvatskoj već godinama razvijaju informacijski sistem za praćenje invazivnih vrsta — beleži nalaze, puteve širenja i uticaje na biodiverzitet — Srbija i dalje nema takav sistem. Voda koja teče ovim rekama ne poznaje granice, ali odgovornost očigledno ima svoje okvire.

Kako je za Ekolist objasnio dr Igor Boršić iz Hrvatskog prirodoslovnog muzeja, Ministarstvo zaštite životne sredine i zelene tranzicije Republike Hrvatske ima posebnu službu koja se bavi invazivnim vrstama. Međutim, ovaj problem zahteva koordinisano delovanje različitih sektora, jer invazivne strane vrste mogu biti jednako štetne za ekosisteme kao i za zdravlje ljudi i ekonomiju.

Ministarstvo je do sada sprovelo nekoliko velikih projekata posvećenih invazivnim vrstama. Projekat „Uspostavljanje nacionalnog sistema praćenja invazivnih stranih vrsta“ realizovan je tokom četiri godine, sa ciljem ublažavanja štetnih efekata invazivnih vrsta na biodiverzitet Hrvatske kroz povećanje znanja o stranim i invazivnim vrstama, čime je postavljen temelj za buduće aktivnosti upravljanja (https://invazivnevrste.haop.hr/novosti/28). Drugi projekat, „Razvoj sistema upravljanja i kontrole invazivnih stranih vrsta“, trajao je pet godina i imao je za cilj ispunjavanje strateških i zakonodavnih obaveza na nacionalnom i EU nivou kroz razvoj sveobuhvatnog i efikasnog sistema za upravljanje i kontrolu invazivnih vrsta (https://invazivnevrste.haop.hr/novosti/61). Za rešavanje ovog problema potrebni su različiti mehanizmi, ali preduslov svake uspešne intervencije jeste postojanje i efikasna primena zakonodavstva.

Ekološke posledice: pretnja autohtonim vrstama i biodiverzitetu

U međuvremenu, invazivne vrste se stalno prilagođavaju i razvijaju. Šire se zajedno sa zagađenjem, klimatskim promenama i nedovoljnom inspekcijskom kontrolom. Na otvorenim vodama Srbije (sliv reke Dunav) zabeleženo je ukupno 26 neautohtonih vrsta riba, od kojih je 16 alohtonih invazivnih. Glavni putevi unošenja i rasprostranjivanja su akvakultura, poribljavanje i transport. Promena staništa pokazala se kao ključni faktor koji doprinosi sposobnosti vodnih tela da postanu pogodno područje za prijem novih vrsta. Veliko prisustvo stranih vrsta riba (27,66%) i njihovih parazita predstavlja ozbiljnu pretnju stabilnosti slatkovodnih ekosistema i opstanku autohtone ihtiofaune. Glavne ekološke posledice širenja stranih riba odnose se na izmene u strukturi i funkcionisanju ribljih zajednica, kao i na unošenje stranih vrsta parazita. (Djikanović i saradnici, 2018).

Najveći problem nije samo prisustvo stranih vrsta, već načini na koje one dospevaju u srpske reke. Da bi ovaj proces bolje razumeo, Ekolist je razgovarao sa ihtiologom Lászlóm Galambošom iz Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode u Novom Sadu. Prema njegovim rečima, glavni faktori pojave i širenja invazivnih stranih vrsta riba u Savi i Dunavu uključuju klimatske promene i degradaciju staništa, a da se ne pominju prvi oblici unošenja samih riba. Ta unošenja su se događala ili slučajno (usled nemara), ili namerno — iz ribolovačkih i komercijalnih razloga. Da bismo ovaj problem dublje razumeli, važno je prvo definisati šta su invazivne vrste i kako postaju problem.

Dr Igor Boršić iz Hrvatskog prirodoslovnog muzeja objašnjava: „Strana vrsta je svaka vrsta koja se prirodno ne javlja na nekom području, već je tamo dospela ljudskom aktivnošću — namerno ili nenamerno. Nakon prelaska te prve geografske barijere, vrsta mora savladati još nekoliko drugih da bi se smatrala invazivnom. Po dolasku ona mora da se prilagodi novim, često veoma drugačijim uslovima sredine — to je tzv. ekološka barijera. Kada se uspešno prilagodi, vrsta može da počne da se razmnožava, čime prelazi reproduktivnu barijeru. Tek kada vrsta proizvede veliki broj potomaka koji su sposobni za širenje i negativno utiču na druge vrste, ekosistemske usluge, zdravlje ljudi ili ekonomiju, može se definisati kao invazivna strana vrsta (Richardson i saradnici, 2000).” Boršić naglašava da ovaj proces može trajati različito dugo i da ne uspeju sve strane vrste da ga prođu. Procena je da samo oko 10% svih stranih vrsta postane invazivno, ali s obzirom na ogroman ukupan broj stranih vrsta, čak i taj procenat predstavlja značajan problem.

Nedostatak kontrole u borbi protiv invazivnih vrsta

Iako se deo poribljavanja u Srbiji obavlja uz odgovarajuće dozvole, sve veći broj njih odvija se u sivoj zoni — bez stručnog nadzora i zvanične evidencije. Neki ribnjaci i ribolovačka društva uvoze ribu iz nepoznatih izvora, bez veterinarske kontrole, često pod izgovorom “poribljavanja”. Tako u Dunav i Savu dospevaju vrste koje ovde nemaju prirodne predatore — kao što su amur, tolstolobik, veliki crnac, crni somić, braon somić, babuška, bucovka, pa i amur travaš — koje brzo zauzimaju prostor, hranu i kiseonik autohtonim vrstama.

Ministarstvo zaštite životne sredine navodi da, iako je poribljavanje zakonska obaveza korisnika ribolovnih voda, ono “ne mora uvek biti najefikasniji način zaštite i unapređenja ribljeg fonda”. Nadležne inspekcijske službe ozbiljno su potkapacitirane, što je potvrđeno i u Godišnjem planu rada ribarske inspekcije za 2025. godinu. Situacija se nije popravila ni od 2023, kada je, prema Izveštaju o radu inspekcije, na terenu bilo 56 umesto planiranih 85 inspektora. Pored toga, kazne su i dalje blage, naročito u Srbiji.

Prema članu 58. Zakona o zaštiti i održivom korišćenju ribljeg fonda, kazne se kreću od 1,5 do 3 miliona dinara, što je nedovoljno u odnosu na štetu koju izaziva nekontrolisano poribljavanje. U takvom sistemu ilegalne aktivnosti često ostaju neprimećene, a posledice postaju vidljive tek kada je prekasno — kada ribari više ne hvataju iste vrste, kada se promeni boja i miris vode, kada ono što je nekada bilo podrazumevano jednostavno nestane. U naučnom radu Non-native Fish in Serbia, (Lenhardt i saradnici,2010), ističu: „Još jedan stalni problem je loša kontrola postupka poribljavanja u srpskim vodama. …mnoge srpske vode se i dalje nenamerno poribljavaju stranim ribama.“

Direkcija za vode Srbije na svom sajtu piše da su „strane (alohtone, egzotične) vrste sve one vrste koje ne potiču iz određenog regiona, a koje su tamo dospele ljudskom aktivnošću… Strane vrste riba u slivu Save i njihov status nedavno su delimično analizirani, pri čemu je u vodama u donjem toku na teritoriji Srbije… babuška označena kao najinvazivnija strana vrsta ribe.” Ovo znači da se postojanje problema u Srbiji makar formalno prepoznaje.

Invazivne alohtone vrste utiču na svaki aspekt životne sredine i društva, pa je određivanje „najgore” vrste često subjektivno. „Još 2000. godine sastavljena je lista 100 najgorih invazivnih stranih vrsta na svetu (https://www.iucngisd.org/gisd/100_worst.php). Te vrste su izabrane zbog ozbiljnih uticaja na biodiverzitet ili ljudske aktivnosti, kao i zbog reprezentativnosti u pogledu važnih pitanja vezanih za invazije. Uvrštena je samo jedna vrsta po rodu kako bi se obezbedio širok spektar primera, uzimajući u obzir različite uticaje i područja invazija. Odsustvo sa liste ne znači da je vrsta manje opasna. Tako se različite strane vrste na nova područja unose na različite načine — često istovremeno kroz više puteva”, objašnjava dr Igor Boršić.

Kako Boršić navodi, ribe se često unose u nova staništa putem akvakulture, bekstva iz uzgoja ili slučajnim ispuštanjem. Vrste poput amura (Ctenopharyngodon idella) i crnog somića (Ameiurus melas) dospele su u prirodna staništa i namerno i nenamerno. Ponto-kaspijske glavoči pak šire se evropskim rekama nakon što su nenamerno transportovane, a širenju doprinose i povezani kanalski sistemi.Prisustvo invazivnih i alohtonih vrsta riba u Dunavu i Savi snažno narušava lokalni biodiverzitet smanjujući populacije autohtonih vrsta, čime se remeti ekološka ravnoteža i smanjuje genetska raznovrsnost. „Invazivne vrste često se brže razmnožavaju i bolje podnose nepovoljne uslove staništa, takmičeći se sa autohtonim vrstama za hranu, zaklon i prostor. Neke invazivne vrste su agresivni predatori koji direktno ugrožavaju lokalne populacije riba, vodene beskičmenjake i larve, hraneći se ikrom i mladima drugih — često autohtonih — vrsta, smanjujući njihov reproduktivni uspeh”, kaže ihtiolog László Galambos.

Štaviše, invazivne vrste se ukrštaju sa autohtonim vrstama, izazivajući genetsku eroziju, gubitak vrsta i gubitak lokalno adaptiranih osobina. Novo uvedene vrste menjaju strukturu zajednica u rekama, izazivaju smanjenje planktona ili beskičmenjaka, utičući na hranidbene mreže i druge organizme poput ptica i vodozemaca. Dugoročno, prisustvo invazivnih riba može dovesti do izumiranja lokalnih vrsta, često već ugroženih, zbog njihove ograničene ekološke tolerancije.

U Hrvatskoj se podaci prikupljaju, analiziraju i javno prikazuju na karti stranih vrsta. U Srbiji se informacije uglavnom nalaze u naučnim radovima i lokalnim projektima, retko prelazeći u širu praksu.

Strategija upravljanja vodama u Srbiji do 2034. navodi u poglavlju o invazivnim vrstama: „Neplanirano poribljavanje vodenih ekosistema treba zabraniti, posebno kada uključuje vrste koje prirodno ne naseljavaju određene regione i vodenih ekosistema.“ Prema odredbama Zakona o zaštiti prirode Republike Srbije („Službeni glasnik RS“, br. 36/2009, 88/2010, 91/2010 – izmena, 14/2016, 95/2018 – drugi zakon i 71/2021), kao i Zakona o zaštiti i održivom korišćenju ribljeg fonda (unošenje invazivnih vrsta u prirodu je zabranjeno). Međutim, strategija za invazivne vrste nikada nije razvijena niti usvojena.

Ministarstvo zaštite životne sredine objavljuje izveštaje za period 2020–2024, koji uključuju i Ribarsku inspekciju. Nacionalni izveštaji o prekršajima nad divljim vrstama opisuju nadležnosti Sektora za ribarstvo u okviru Inspekcije zaštite životne sredine: „… zadaci vezani za inspekcijski nadzor nad zaštitom i održivim korišćenjem ribljeg fonda, korišćenje ribolovnih voda … poribljavanje ribolovnih voda …“ Statistika pokazuje da se dozvole i ulovi prate, ali transparentnost celokupnog poribljavanja i inspekcija ostaje nejasna. Forbes Srbija navodi da Odeljenje za vodnu inspekciju ima manjak osoblja daleko ispod zvanične raspodele, što implicira nedovoljna ljudska sredstva za efikasan nadzor.

Šta ribari kažu: promene na Dunavu kroz njihove oči

Dok stručnjaci i zakonodavci identifikuju problem u naučnim radovima, propisima i strategijama, oni koji svakodnevno borave pored reka — ribari — imaju jasniju sliku. Edvard Fakin, dugogodišnji ribar iz Novog Sada, s rezignacijom kaže da je hvatanje autohtonih vrsta postalo gotovo nemoguće. „Ranije ste mogli uloviti klen ili smuđa za sat vremena. Sada su mreže pune amura, babuški i tolstolobika“, kaže on. „Često čujem da se ribe puštaju bez dozvole, i uskoro nakon toga vidim kako se sve promenilo.“ Stariji ribari plaćaju dozvole za rekreativni ribolov, dok nemar omogućava ribnjacima blizu zatvaranja i akvaristima da ilegalno puštaju ribe.

Prema Galambošu, rešenja uključuju kombinaciju zakonodavstva, praćenja vrsta, edukacije i aktivne kontrole populacije. „Prevencija daljeg unošenja, praćenje i kontrola invazivnih vrsta je od suštinskog značaja“, naglašava on.

Edukacija i podizanje svesti među korisnicima reka igra ključnu ulogu u razumevanju uticaja invazivnih vrsta i njihove štete po autohtone vrste, kao i po rečna staništa. Zbog međunarodnog karaktera Dunava i Save, upravljanje invazivnim vrstama zahteva snažnu prekograničnu saradnju za razvoj zajedničkih planova, strategija i aktivnosti. Organizacije kao što su Međunarodna komisija za zaštitu Dunava (ICPDR) i Međunarodna komisija za sliv Save olakšavaju saradnju i efikasniju implementaciju mera. U jednom od projekata, Sava TIES, edukacija je organizovana u partnerskim institucijama, školama u zemljama učesnicama projekta i lokalnim samoupravama (link).

Stručnjaci ističu da Srbija mora pokazati odgovornost u rešavanju ovog problema, jer invazivne vrste ne samo da narušavaju biodiverzitet reka, već utiču i na ljudsko zdravlje i ekonomiju. One posebno pogađaju sisteme povezane sa snabdevanjem hranom, izvorima energije, ublažavanjem katastrofa i održavanjem životnih uslova. U tom smislu, primeri Hrvatske — od zakonodavstva do korišćenja informacionih tehnologija — posebno su vredni.

Svaka rečna zajednica nosi svoju priču, ali dolazak stranih vrsta menja tok života, remeti ravnotežu i piše novu istoriju. Kao što je pesnik Tvrtko Kulenović napisao: „Rijeka nije samo voda — ona je pamćenje pejzaža.“

Ova priča je realizovana uz podršku Earth Journalism Network.

Photo by Danijel Durković on Unsplash